Tego nie przeczytała nawet mama. Jak AI pomogło mi odkryć rodzinę

Zaczęło się od rozmów. Mama, ciotka, kuzyni: kto skąd pochodził, kto się z kim ożenił, jak nazywała się babcia przed ślubem. Z tego powstał szkielet drzewa na FamilySearch.

Potem przyszły akty, czyli wpisy z ksiąg parafialnych o chrztach, ślubach i zgonach. Szukałem ich w indeksach (przeszukiwalnych spisach takich wpisów), otwierałem skany z archiwów i odczytywałem polskie zapisy. Sam poprawiałem drzewo i dopisywałem do niego źródła oraz uzasadnienia. Pisałem też do autorów sąsiednich gałęzi.

Zacznę od tego, gdzie szukałem. Dalej opiszę miejsce, w którym zabrakło mi umiejętności.

W pewnym momencie samo szukanie przestało wystarczać. Od 1868 roku w Królestwie Polskim akty pisano po rosyjsku, odręczną cyrylicą, często pismem urzędnika sprzed ponad stu lat. Tego języka nie znam w ogóle, więc taki akt z 1903 roku wyglądał dla mnie jak szyfr.

Mama zna rosyjski i cyrylicę, ale wielu tych tekstów nie potrafiła odczytać. Wtedy po raz pierwszy poprosiłem o pomoc AI. Dostało skan i miało z niego wyczytać imiona, nazwiska, daty, rodziców i świadków. Został jeden problem: skąd mam wiedzieć, że odczyt jest dobry?

Przy każdym rosyjskim akcie sprawdzam kilka rzeczy:

• Nazwiska i miejscowości. Porównuję je z indeksami w Geneteka albo Lubgens. To najważniejszy test, bo właśnie nazwy najłatwiej przekręcić.
• Ostrożnie z samym indeksem. Indeksy też się mylą i nazwiska bywają w nich poprzekręcane. Traktuję je jako drugie źródło, a nie wyrocznię.
• Zgodność z innymi aktami. Rodzice dziecka powinni mieć w innym dokumencie te same imiona. Wiek, miejsce i zawód też powinny się zgadzać.
• Niepewne miejsca. Każę oznaczać fragmenty, których AI nie jest pewne, zamiast zgadywać.

Przyznaję, że to nie jest pełne bezpieczeństwo. Cyrylica ma pułapki: litery т i ц albo п i с w piśmie odręcznym wyglądają podobnie i AI też je myliło. Dlatego żaden rosyjski akt nie trafia do mojego drzewa na słowo. Najpierw musi się zgadzać z resztą układanki.

Idzie po nitce do kłębka

Z aktu dziecka biorę imiona rodziców i nazwisko panieńskie matki, z nimi szukam ich ślubu, a w akcie ślubu są kolejni rodzice. Tak cofam się pokolenie po pokoleniu. Ręcznie to godziny klikania, AI robi to w kilka minut i od razu wypisuje całe rodzeństwo.

Ta metoda nie była oczywista. Na początku AI szukało dzieci po nazwisku i zakresie lat i często niczego nie znajdowało. Pierwszy ślub znalazłem sam, wpisując w formularz Geneteki imiona rodziców i nazwisko panieńskie matki. Raz ślub rodziców figurował w indeksie pod zniekształconym nazwiskiem i też wyszedł dopiero w ten sposób.

Zna warianty zapisu

Pisarz parafialny pisał nazwiska na ucho, więc to samo nazwisko bywa zapisane na kilka sposobów. Kiedy pytam AI o podobnie brzmiące warianty, dostaję listę do sprawdzenia w indeksie.

Liczy daty

W aktach rosyjskich daty są w starym stylu, czyli o 12 dni wcześniejsze niż w naszym kalendarzu. AI podaje przy każdym akcie obie wersje. Bez tego urodziny przodka lądują w złym tygodniu, a czasem w złym miesiącu.

Pracuje, kiedy ja śpię

Któregoś dnia powiedziałem: „Idę spać, pracuj dalej samodzielnie”. Po przebudzeniu czekały odczytane akty. Przy każdym numer, parafia, rok, link do skanu i ocena pewności. Dzięki temu mogę wrócić do dowolnego skanu, który mnie zainteresował.

W rodzinie nikt nigdy nie wspominał o szlachectwie. Poprosiłem AI, żeby na podstawie zebranych danych policzyło, ilu było w mojej rodzinie mieszczan i szlachciców. Szlachciców wyszło zero.

Coś mi jednak świtało. Przeglądałem kiedyś wpisy w indeksie i przy jednym z moich przodków widziałem słowo „szlachcic”. Nie pamiętałem tylko, przy którym wpisie. Powiedziałem AI, że chodzi o mojego przodka, Jana. Sprawdziło Genetekę i nic nie znalazło, a ja uparcie twierdziłem swoje: może ktoś wpis później zmienił.

Dopiero gdy przypomniałem sobie, że to był akt zgonu, wkleiłem zrzut podpowiedzi przy ikonie w kolumnie „Uwagi”, która pokazuje się po najechaniu myszką. Stało tam: Wolica, kolonista, szlachcic, 61 l. AI czytało wcześniej tylko widoczny tekst.

Wpis w indeksie nie jest jednak dowodem, bo nie ma przy nim skanu. Na podstawie mojego zrzutu AI znalazło sam akt w księdze zgonów parafii Książ Wielki z 1861 roku i odczytało: „kolonista szlachcic żonaty”. Pełny skan pobrałem sam.

Potem poszło szybko. W akcie urodzenia syna z 1832 roku Jan jest „Urodzonym” (tak w tych aktach określano szlachtę) i ekonomem. W akcie ślubu z 1826 roku jest tylko ekonomem, bez żadnego określenia stanu.

Ten wpis otworzył mi całą gałąź rodziny, o której nie miałem pojęcia. Z aktu ślubu odczytałem rodziców jego żony, z kolejnych aktów dowiedziałem się, kim był jej ojciec, a pod ślubem znalazłem podpisanego szwagra.

Ta historia dobrze pokazuje, jak się uzupełniamy. Moja pamięć miała rację, a AI z pełnym przekonaniem twierdziło, że szlachty nie ma. Dopiero razem, moje „gdzieś to widziałem” i jego przeszukiwanie archiwów, dały dokument. Dlatego następna sekcja jest o błędach.

Na początku pisałem „znajdź mi przodków” i dostawałem wszystko i nic. AI okazało się tak dobre, jak kontekst, który mu daję. Z czasem ułożyłem sobie kilka zasad:

• Opowiedz mu rodzinę. Skąd pochodzą poszczególne linie, w jakich wsiach, z jakimi nazwiskami. Z tą wiedzą AI wie, gdzie szukać, zamiast zgadywać.
• Podaj regułę szukania. Tę z nitki do kłębka: „Szukaj po rodzicach, a nie po dziecku.” Odkąd to zapisałem, wyniki wyraźnie się poprawiły.
• Traktuj wiek z aktu jak przybliżenie. Jeden przodek miał w aktach z lat 1801, 1812 i 1815 kolejno 26, 35 i 34 lata, choć między pierwszym a ostatnim aktem minęło 14 lat. Odtąd AI zapisuje wiek jako zakres i szuka potwierdzenia w innym akcie.
• Każ oznaczać pewność. Pewne (mam akt), prawdopodobne (pasuje, ale bez potwierdzenia), hipoteza.
• Prowadź notatki. AI nie pamięta poprzedniej rozmowy, więc ustalenia, linki i listę rzeczy do sprawdzenia trzymam w plikach, do których wracamy za każdym razem.

Z czasem AI zaczęło też samo podsuwać hipotezy, na przykład że ślub mógł się odbyć w sąsiedniej parafii.

Każde z nas dostało własną robotę. Ja znam rodzinne opowieści i wiem, której ciotce można wierzyć. AI ma cierpliwość do setek tysięcy wierszy i nie męczy się o drugiej w nocy.

Najbardziej zależy mi na tym, żeby AI nie mówiło mi tego, co chcę usłyszeć. Kiedy skan jest nieczytelny, ma to napisać wprost. Kiedy nie jest pewne, ma podać stopień pewności. Kiedy zrobi błąd, ma go przyznać i poprawić.

Wcześniej pracowałem z Gemini i w genealogii miałem z nim trzy kłopoty:

• Zmyślanie. Gdy nie umiało odczytać wpisu z księgi, nie pisało „nieczytelne”. Dorabiało imiona, nazwiska i nazwy miejscowości, które brzmiały sensownie, ale w akcie ich nie było.
• Przypochlebianie się. Mówiło to, co miałem ochotę usłyszeć, zamiast tego, co wynikało ze źródła.
• Krążenie i puste przeprosiny. Uczepiało się jednego wątku i wciąż do niego wracało. Kiedy zwracałem uwagę, że to nie ma pokrycia w źródle, przepraszało i robiło to samo dalej.

Przy genealogii to groźne, bo zmyślone nazwisko wygląda w tabeli tak samo wiarygodnie jak prawdziwe.

Dlatego zostałem przy Claudzie. On też się myli, ale inaczej. Pracował na prawdziwych danych i nie wymyślał osób. Pomylił się przy rozpoznaniu linii, ale kiedy czegoś nie widział, przyznawał to wprost. Po tym, jak wskazałem mu ikonę z podpowiedzią, napisał: „Miałeś rację. Zgon w Geneteka jest opisany jako szlachecki, a ja wcześniej tego nie widziałem.”

Uczciwie: to moje doświadczenie z dwoma narzędziami, a nie test porównawczy. Każdy model się myli, więc niezależnie od narzędzia warto dopisać w prompcie: „Jeśli czegoś nie wiesz, powiedz to wprost.”